A Teresa de Neera: marco e contexto

«Moitas rapazas posaron sen sabelo para a miña Teresa, entre elas unha, que tamén se chamaba así, á que vin só unha vez. Pálida e triste, sentada á parte das irmás –unhas raparigas que facían bromas entre elas–, cosía unha camisa para o seu pretendente ausente, ao que levaba esperando xa dez anos, que nunca ía vela e no que pensaba decontino».

Neera
Una giovinezza del secolo XIX (1919)

Sobre Teresa

Non deixa de ser inxusto que moitas grandes escritoras permanezan no esquecemento por manifestaren no seu momento opinións contrarias ao feminismo ou por outras variadas e similares razóns. É interesante rescatalas para ler os seus traballos e contextualizalos, e non caer na trama de relegalas de novo, coma no seu tempo, sobre todo cando as avala a calidade e a capacidade para a análise e a reflexión.

Anna Radius Zuccari, Neera, aborda dende unha técnica realista os problemas das mulleres do seu contorno, incidindo nos abusos que sofren e na hipocrisía que as rodea. Se se examina o conxunto da súa obra, non cabe máis que reparar na ambigüidade que manifesta a respecto do feminismo. En ningún escrito se recoñece como tal, pero as súas obras literarias desdín esa afirmación.

Así, se ben consideraba que a tarefa principal das mulleres era a educación dos fillos e censuraba o feminismo pola defensa dunha igualdade imposible entre homes e mulleres, condenou a submisión inxusta e sen saída e defendeu un espazo de seu para elas no eido laboral. Mesmo se rebelou contra a hipocrisía de impoñerlles o papel de anxo do fogar.

Activistas como Ersilia Bronzini (Oleggio, 1859-Milán, 1933) e Sibilla Aleramo (Alessandria, 1876-Roma, 1960) recoñeceron en Teresa un documento fundamental para a toma de conciencia feminina da súa época; e Giulia Borgese apuntou sobre a autora: «era unha feminista na casa e unha conservadora na actividade pública».

Pola súa parte, o crítico Luigi Baldacci sostén que Teresa documenta un tempo, máis que defender unha ideoloxía, e que comparte con outras novelas da autora o feito de abordar o tema do desexo feminino en mulleres novas, heroínas vítimas dos homes, da súa indiferenza e desinterese, esposas e solteironas a miúdo obrigadas a vivir sen amor.

As personaxes que retrata Neera aínda están lonxe do modelo que presenta Sibilla Aleramo, pero xa falan das súas frustracións. A muller, subordinada ao home, aínda non se pode emancipar, e as súas relacións deveñen negativas. A maternidade, o matrimonio e o amor son as súas aspiracións principais, pero as protagonistas de Neera nunca logran estas metas. Están nunha encrucillada e vense obrigadas a escoller entre dúas posibilidades: seguir o seu desexo ou quebrantar a moralidade.

Neera coloca no centro da análise da sociedade que lle tocou vivir as inxustizas que sofren as mulleres por mor do seu sexo.

—Se cando menos fose un varón! —suspirou de novo a señora.
—Non ten abondo con Carlino?
—Oh, non o digo por min! Pero que ten de bo este mundo para as rapazas, miñas pobres…?

Na familia do recadador de impostos, só o fillo pode estudar. O dote da nai e das irmás sacrifícase a prol desta meta. A supervivencia do clan e da honra masculina pasa por este imperativo económico.

A educación das mulleres e dos homes é diferente neste último cuarto do século XIX, a pesar das disposicións para a instrución das mulleres na Italia posterior á unificación. Así, Carlino debe enfrontarse aos volumes de Cicerón, Tasso e aos dezaoito volumes da historia de Italia de Bota, mentres que a elas se lles destina «unha grande estancia oblonga, escura e triste, o xineceo da familia; nela instalábanse as mulleres para coser, repasar a bogada e facer as contas dos gastos diarios». Ao se comparar co irmán varón, Teresa é consciente da inxustiza:

Sufría á beira daquel mozo rexo e feliz, daquel home feito en si a quen os privilexios do seu sexo lle abrían todas as portas. Non é que a rapaza razoase deste modo, pero intuía a existencia dunha profunda inxustiza, ao tempo que o seu instinto feminino a empurraba ás cegas cara ao seu amo e señor.

A pesar de non se recoñecer como feminista, Neera amósase revolucionaria por momentos, expresando certas inquedanzas de sorprendente modernidade. Indígnase ante os costumes e a falta de liberdade das mulleres, así como ante os matrimonios de conveniencia:

Así, soa na cociña, ocupada con tarefas vulgares, a rapariga enganaba a eternidade da espera atada con submisión pola súa cadea. Aprendía a gran virtude feminina de dominarse, a experta habilidade feminina de ocultar un tormento detrás dun sorriso.

Que podía facer? Rebelarse contra o pai? Atormentar aquel anxo que era a nai? Transgredir todas as tradicións familiares? Fallar aos seus deberes de filla obediente e submisa? A escravitude arrodeábaa por todos os lados. Afecto, usanza, relixión, sociedade, modelos, cadaquén lle impoñía o seu lazo. Vía a felicidade, mais non lle estaba permitido alcanzala. Era libre? Unha muller nunca é libre, nin sequera se lle conceden a liberdade de amosar os seus sufrimentos.

Que infame inxustiza pesa aínda sobre a nosa sociedade, que se ten por civilizada, cando unha muller debe elixir entre o ridículo da virxindade e a vergoña dun matrimonio de conveniencia?

Por outra banda, resulta de grande interese na novela como Teresa toma conciencia do seu corpo fronte ao espello e descobre a autoestima.

—Ai, empezo a valorarme! —exclamou cun sorriso dirixido ao espello ante aquela estraña idea, e ficou quieta, impresionada polo brillo que descubriu nos beizos vermellos e carnosos, e nos dentes de cegadora brancura. Volveu sorrir. Que curioso, cambiáballe a cara! Era aquel o seu aspecto cando ría? E sentiuse invadida por unha alegría inusitada que a impulsou a seguir rindo e brincando polo cuarto, ansiosa de cantar, de bailar, de abrazar a alguén.

Na ampla e rica galería masculina que ofrece a novela, dende o represivo monseñor até o vello conquistador cuxas carnes reveron, pasando por un pai de familia altivo e mediocre, só o médico novo se presenta dun xeito positivo. Cando o chaman para atender a Teresa polas súas convulsións histéricas, non prescribe pílulas de ferro como o seu predecesor e, para evocar o amor, fala da forma da man, da engurra na boca, do olor da pel, do intercambio de ideas…

O amor, o verdadeiro, nace dun conxunto de circunstancias, de afinidades íntimas e continuadas. Consiste en certa maneira de mirar, de sentir, de expresar ideas; é unha engurra no beizo, a voz, o xesto, a forma da man, o olor da pel; é a atracción prolongada dos corpos, que provoca que, canto máis preto están, máis desexen estalo; é o intercambio rápido e completo de opinións; é captar a mesma sensación xuntos, fundirse, completarse co outro nunha absorción progresiva da alma e os sentidos…

Ao final, Teresa ármase de valor para marchar co amor da súa vida e seguir o seu desexo a pesar da moral común e as opinións dos demais, mesmo a da súa amiga Giovannina, a muller do xuíz, que non a acaba de comprender. É un triunfo amargo.

A amiga recorreu ao sarcasmo e soltoulle cun frío sorriso:
—Serás a súa enfermeira!
—O que Deus queira —respondeu Teresa.
E a outra engadiu:
—Que han pensar as túas irmás e o teu irmán?
Teresa encolleu os ombros.
—E que dirá a xente?
—A xente…
E luciu o seu sorriso melancólico, ao que lle sumou unha miga de ironía.
—E se me preguntan a min, como amiga túa?
—Pois a eses tan escrupulosos dilles que paguei coa miña vida este momento de liberdade. Un prezo ben alto, non si?